~ Michał Latuszewski, KLARP

Czas biegnie nieubłaganie i dotyczy nas wszystkich. Coraz częściej przedsiębiorcy  z branży telko zadają mi pytania dotyczące sukcesji ich działalności gospodarczych. Jedni z Państwa zastanawiają się co stanie się z działalnością w przypadku śmierci, inni chcieliby powoli myśleć o emeryturze i przekazać swoje przedsiębiorstwo młodszym członkom rodziny jeszcze za życia, inni zaś rozważają zbycie swoich przedsiębiorstwa na rzecz osób trzecich (np. innych operatorów telekomunikacyjnych). Niniejszy artykuł ma Państwu przybliżyć zasady związane z sukcesją i wskazać różnice w sukcesji jednoosobowych działalności gospodarczych oraz spółek z o.o. 

Sukcesja prawna: jednoosobowa działalność gospodarcza a spółka kapitałowa

Sukcesja prawna, a inaczej następstwo prawne stanowi wstąpienie w ogół praw i obowiązków poprzednika prawnego (sukcesja uniwersalna) lub w część praw i obowiązków (sukcesja singularna). Dla przedsiębiorców ma niezwykle ważne znaczenie, albowiem za jej pomocą następuje przekazanie władzy i własności przedsiębiorstwa. Niezależnie od tego, czy sukcesja biznesu nastąpi w ramach zmiany pokoleniowej i kontynuacji dorobku nestorów przez młodsze pokolenie dzieci bądź wnuków, czy też w roli kontynuatorów postawieni zostaną zaufani pracownicy, albo nastąpi sprzedaż przedsiębiorstwa nowemu inwestorowi, ważne jest, aby sam proces został dobrze zaplanowany. 

Sukcesja jednoosobowej działalności gospodarczej

Jednoosobowa działalność gospodarcza jest to podstawowa, a zarazem najprostsza z form prowadzenia działalności. Może być założona wyłącznie przez osobę fizyczną poprzez rejestrację w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG). Podstawową cechą tego rodzaju działalności jest to, iż do prowadzenia jednoosobowej działalności nie jest wymagany minimalny kapitał. Jednocześnie przedsiębiorca odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania powstałe w wyniku prowadzenia działalności. W związku z tym, że przedsiębiorstwo nie jest osobnym od przedsiębiorcy podmiotem, przekazanie indywidualnej działalności gospodarczej związane jest z określonymi ograniczeniami. M.in. jednoosobowa działalność gospodarcza nie podlega dziedziczeniu. Sukcesja może jednak nastąpić w trzech, poniżej opisanych trybach.

W pierwszej kolejności wskazać należy na możliwość sprzedaży przedsiębiorstwa na rzecz sukcesora. Jest to jednak proces bardziej czasochłonny i skomplikowany, aniżeli sprzedaż udziałów w spółce kapitałowej. Z uwagi na to, iż przedsiębiorstwo jest immanentnie związane z osobą właściciela, a zobowiązania odpowiada on w sposób nieograniczony, brak jest prawnej możliwości sprzedaży jednoosobowej działalności gospodarczej w takiej formie, jak spółki kapitałowej, gdzie zmiana właściciela następuje poprzez sprzedaż udziałów czy akcji, co nie wywołuje skutków dla dalszego funkcjonowanie spółki. Definicja legalna pojęcia „przedsiębiorstwo”, zawarta w art. 551 kodeksu cywilnego, rozstrzyga o tym, że obejmuje ono w szczególności: nazwę przedsiębiorstwa, własność nieruchomości ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości, wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne. Należy wskazać, iż czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko co wchodzi w skład przedsiębiorstwa. W konsekwencji, w związku ze zbyciem przedsiębiorstwa, jego nabywca niezależnie od nabycia składników majątku, powinien przejąć prawa wynikające z umów, których stroną jest zbywca. Dokonując sprzedaży przedsiębiorstwa należy zatem pamiętać o dokonaniu cesji, czyli przeniesienia praw i obowiązków wynikających z wszelkich umów ze sprzedawcy na nowego nabywcę. Na dokonanie cesji muszą wyrazić zgodę dostawcy usług, które zostaną przeniesione, a więc m.in. ubezpieczyciel, właściciel domeny internetowej, firma leasingowa, właściciel wynajmowanego lokalu. Powyższe wiąże się tym samym z wydłużeniem samego procesu sukcesji.

Kolejnym sposobem sukcesji jednoosobowej działalności gospodarczej jest darowizna przedsiębiorstwa. Polega ona na złożeniu w formie aktu notarialnego przez obie zainteresowane strony zgodnych oświadczeń woli, na mocy, których darczyńca zobowiązuje się do nieodpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanej, a ten z kolei oświadcza, że ową darowiznę przyjmuje. Podstawową różnicą przekazania przedsiębiorstwa w tej formie jest to, iż następuje ono nieodpłatnie. W pozostałym zakresie proces ten jest zbliżony do zawarcia umowy sprzedaży zorganizowanej części przedsiębiorstwa. Oznacza to, że na sukcesora przechodzą wszelkie składniki materialne i niematerialne przedsiębiorstwa, z tym zastrzeżeniem, iż konieczne jest uzyskanie przez niego wszelkich koncesji i zezwoleń, uzyskanie numeru NIP, a także zawarcie umów cesji z kontrahentami darczyńcy.

Innym sposobem przekazania jednoosobowej działalności gospodarczej jest przekształcenie przedsiębiorstwa w jednoosobową spółkę z o.o., a następnie sprzedaż udziałów przysługujących zbywcy na sukcesora. Zabieg taki niesie za sobą wiele korzyści. Między innymi spółce utworzonej w wyniku przekształcenia przedsiębiorcy przysługują wszystkie prawa
i obowiązki mu przysługujące w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej. Oznacza to, że po dniu przekształcenia nie ma potrzeby aneksowania umów, zawartych przez przedsiębiorcę z osobami trzecimi, ponieważ w wyniku przekształcenia w miejsce przedsiębiorcy wchodzi nowo utworzona spółka. Na nowo utworzoną spółkę przechodzą także z mocy prawa również prawa i obowiązki administracyjno-prawne, takie jak koncesje, zezwolenia i licencje, które w innych przypadkach zbycia przedsiębiorstwa by wygasały. Przedmioty tryb przekazania przedsiębiorstwa stanowi sukcesję uniwersalną i pozwala na zachowanie ciągłości prowadzonej przez zbywcę działalności gospodarczej.

Sukcesja spółki kapitałowej

Zgodnie z kodeksową definicją spółka z ograniczoną odpowiedzialnością to spółka, która może być utworzona przez jedną albo więcej osób w każdym celu prawnie dopuszczalnym, chyba że ustawa stanowi inaczej. Spółka ta, jak wszystkie spółki kapitałowe posiada osobowość prawną, po jej wpisaniu w Krajowym Rejestrze Sądowym. Spółki kapitałowe – spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna opierają swoją działalność nie na wspólnikach, a na kapitale. Oznacza to, iż ich skład osobowy jest zmienny, a powiązania osobowe w tego typu podmiotach nie są aż tak mocne. Ta podstawowa różnica ma daleko idące konsekwencje z perspektywy sukcesji, gdyż pozwala na znacznie bardziej swobodne dysponowanie i zarządzanie spółką kapitałową, niż w przypadku jednoosobowych działalności gospodarczych.

Śmierć wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie wpływa na byt prawny spółki, a udziały bądź akcje zmarłego wspólnika wchodzą w skład spadku i podlegają dziedziczeniu na zasadach ogólnych. Spadkobiercy z mocy prawa stają się jej wspólnikami. Zgodnie z art. 183 §1 KSH, umowa spółki może ograniczyć lub wyłączyć wstąpienie spadkobierców do spółki. W takim jednak wypadku umowa spółki musi wskazywać warunki spłaty spadkobierców, i to pod warunkiem bezskuteczności tego ograniczenia lub wyłączenia. Brak zasad wyłączenia lub ograniczenia spowoduje, że udziały podlegać będą dziedziczeniu według prawa spadkowego. Śmierć wspólnika może być także wskazana w umowie spółki jako przyczyna rozwiązania spółki, gdyż zgodnie z art. 270 pkt. 1 Kodeksu spółek handlowych rozwiązanie umowy spółki powodują okoliczności przewidziane w umowie spółki. Podobne rozwiązania mają zastosowanie do spółek akcyjnych. Mimo iż nie przewidziano tutaj analogicznej instytucji, pozwalającej na wyłączenie lub ograniczenie wstępowania spadkobierców w miejsce zmarłego wspólnika, istnieje możliwość wprowadzenia do statutu spółki instytucji tzw. umorzenia automatycznego akcji, która wywołuje niemal identyczne skutki.

Jednakże, jak wskazano we wstępie sukcesja prawna przedsiębiorstwa może wystąpić nie tylko w przypadku śmierci wspólnika lub akcjonariusza.

Najprostszym rozwiązaniem pozwalającym na sukcesję prawną biznesu jest w szczególności zawarcie umowy sprzedaży posiadanych udziałów na rzecz następcy. Umowa sprzedaży udziałów w spółce z o.o. powinna być zawarta w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Po dokonaniu czynności zmiany powinny zostać zgłoszone przez zarząd do Krajowego Rejestru Sądowego. Co najważniejsze, wszystkie te zmiany w żaden sposób nie utrudniają bieżącego funkcjonowania spółki. Nawet jeśli prowadzona jest procedura sprzedaży udziałów, to spółkę nadal reprezentuje zarząd. Wobec tego nestor, pozostając członkiem zarządu spółki, posiada nadal możliwość reprezentowania spółki i prowadzenia jej spraw. Analogicznym rozwiązaniem jest darowizna udziałów na rzecz sukcesora, z tym zastrzeżeniem, że sukcesja następuje wówczas nieodpłatnie.

Innym sposobem sukcesji jest objęcie przez sukcesora udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym spółki. Niniejsze rozwiązanie pozwoli na stopniowe wycofywanie się nestora z biznesu i ustępowanie miejsca swoich następcom, zachowując jednocześnie posiadany pakiet udziałów lub akcji. Każde podwyższenie kapitału zakładowego wymaga podjęcia pewnych formalnych działań, w szczególności zmiany umowy spółki. Zmiana umowy wymaga przy tym podjęcia uchwały wspólników i wpisu do rejestru przedsiębiorców. Uchwały w przedmiocie zmiany umowy spółki oraz podwyższenia kapitału zakładowego powinny być umieszczone w protokole sporządzonym przez notariusza. Przedmiotowe rozwiązanie jest niezwykle elastyczne, z uwagi na możliwość ukształtowania struktury własnościowej spółki, w pożądany przez nestora sposób. Pozwala przy tym zachować wpływ na podejmowanie kluczowych decyzji.

W świetle przedstawionych powyżej rozwiązań, wskazać należy, iż sukcesja przedsiębiorstwa powinna być procesem niezwykle zaplanowanym i przemyślanym. Wybór odpowiedniego trybu przekazania biznesu pozwoli na uniknięcie zaburzenia funkcjonowania działalności. Brak jest jednak możliwości wskazania jednego, pożądanego sposobu sukcesji prawnej przedsiębiorstwa. Wybór jest zatem kwestią indywidualną. Niemniej, regulacja zwarta w polskim porządku prawnym wydaje się na tyle szeroka, iż pozwala dla każdego z przedsiębiorców znaleźć właściwą formę.

~ Michał Latuszewski, KLARP


Czytaj także:
WYPEŁNIJ OBOWIĄZEK